Zdanie logiczne jest wypowiedzią prawdziwą albo fałszywą. Pytanie, polecenie lub x + 2 = 5 bez wartości czy kwantyfikatora nie jest jeszcze zdaniem.
Jak działają spójniki?
¬p odwraca p. p ∧ q jest prawdziwe tylko dla dwóch prawd; p ∨ q, gdy co najmniej jedno jest prawdziwe. p → q jest fałszywe wyłącznie dla p prawdziwego i q fałszywego.
Sprawdzenie wszystkich przypadków
Dwa zdania tworzą cztery wiersze. Identyczne kolumny końcowe dowodzą równoważności, np. ¬(p ∧ q) ≡ ¬p ∨ ¬q.
Oceń wiersz logiczny
Zmieniaj p i q i obserwuj koniunkcję oraz implikację.
Zdanie odwrotne i kontrapozycja
„Podzielna przez 4 oznacza parzystą” jest prawdziwe. Zdanie odwrotne jest fałszywe, bo 6 jest parzyste. Kontrapozycja jest równoważna. Poprawność dotyczy formy rozumowania.
Zdania logiczne, formuły otwarte i wartości
Zdanie logiczne ma dokładnie jedną wartość: prawdę albo fałsz. Pytania i polecenia nie są zdaniami logicznymi. x + 1 = 0 pozostaje formułą otwartą, dopóki nie ustalimy x.
Spójniki i zdania złożone
Symbole ∧, ∨, ¬, → i ↔ łączą zdania proste. Nawiasy wyznaczają zakres negacji i kolejność obliczeń.
Jak czytać tabelę prawdy
Koniunkcja wymaga dwóch wartości prawdziwych, a alternatywa co najmniej jednej. Implikacja jest fałszywa tylko dla P → F. Równoważność jest prawdziwa, gdy wartości są takie same.
| p | q | p ∧ q | p ∨ q | p → q | p ↔ q |
|---|---|---|---|---|---|
| V | V | V | V | V | V |
| V | F | F | V | F | F |
| F | V | F | V | V | F |
| F | F | F | F | V | V |
Liczba wierszy
Dla n zdań prostych istnieje 2ⁿ wartościowań. Dla p, q i r potrzeba ośmiu wierszy: p zmienia się co cztery, q co dwa, a r w każdym wierszu.
Przykład rozwiązany kolumnami
Dla (p → q) ∨ r najpierw obliczamy p → q. Ta kolumna jest fałszywa tylko przy p = P i q = F. Następnie stosujemy ∨ z r. Tylko p = P, q = F, r = F daje F, więc formuła jest przygodna.
Tautologia, sprzeczność i kontyngencja
p ∨ ¬p jest zawsze prawdziwa, a p ∧ ¬p zawsze fałszywa. Gdy ostatnia kolumna zawiera obie wartości, formuła jest kontyngentna.
Zdania logiczne, formuły otwarte i wnioskowania
Zdanie logiczne ma w ustalonym kontekście jedną wartość: prawdę albo fałsz. Pytania, polecenia i wykrzyknienia nie są zdaniami logicznymi. Formuła „x jest większe od 3” pozostaje otwarta, dopóki x nie otrzyma wartości albo nie zostanie określony kwantyfikator i dziedzina. Kwantyfikator ogólny wymaga spełnienia dla każdego elementu, a szczegółowy dla co najmniej jednego.
Wnioskowanie składa się z przesłanek i wniosku. Jest poprawne formalnie, jeśli nie istnieje przypadek, w którym wszystkie przesłanki są prawdziwe, a wniosek fałszywy. Poprawność zależy od formy, a nie od tego, czy treść brzmi wiarygodnie. Tabela prawdy sprawdza wszystkie wartościowania dla skończonej liczby zdań prostych.
Spójniki i kolejność obliczeń
Negacja odwraca wartość. Koniunkcja jest prawdziwa tylko wtedy, gdy oba składniki są prawdziwe. Alternatywa nierozłączna jest prawdziwa, gdy przynajmniej jeden składnik jest prawdziwy. Implikacja jest fałszywa wyłącznie dla prawdziwego poprzednika i fałszywego następnika. Równoważność jest prawdziwa przy równych wartościach obu stron.
W formule złożonej najpierw oblicza się nawiasy i negacje, później koniunkcje, alternatywy, implikacje i równoważności, o ile nawiasy nie narzucają innej kolejności. Dla n różnych zdań prostych tabela ma dwa do potęgi n wierszy. Kolumny pomocnicze pokazują każdy etap.
Zdanie odwrotne, kontrapozycja i klasyfikacja
Zdaniem odwrotnym do „jeśli p, to q” jest „jeśli q, to p”. Nie jest ono automatycznie równoważne. Kontrapozycja „jeśli nie q, to nie p” jest równoważna implikacji wyjściowej. Tautologia jest prawdziwa w każdym wierszu, sprzeczność fałszywa w każdym, a formuła kontyngentna przyjmuje obie wartości.
Dwie formuły są równoważne, gdy ich ostatnie kolumny są identyczne w każdym wierszu. Tak można sprawdzać prawa De Morgana bez odwoływania się jedynie do intuicji językowej.
Dwa zadania logiczne rozwiązane w całości
Zadanie 1: czy (p ∧ q) → p jest tautologią?
- Liczba wierszy
Są dwa zdania proste, więc potrzebujemy czterech wartościowań.
- Obliczenie koniunkcji
p ∧ q jest prawdziwe tylko wtedy, gdy p i q są prawdziwe.
- Obliczenie implikacji
p q p ∧ q (p ∧ q) → p P P P P P F F P F P F P F F F P - Wniosek
Ostatnia kolumna zawiera wyłącznie P, więc formuła jest tautologią.
Zadanie 2: sprawdzenie prawa De Morgana
- Zapis porównania
Porównujemy ¬(p ∨ q) oraz ¬p ∧ ¬q.
- Kolumny pomocnicze
Najpierw obliczamy alternatywę i pojedyncze negacje, a potem całe formuły.
- Porównanie kolumn
p q ¬(p ∨ q) ¬p ∧ ¬q P P F F P F F F F P F F F F P P - Wniosek
Dwie ostatnie kolumny są identyczne w każdym wierszu, więc formuły są równoważne.
Procedura kontroli
- Wypisać różne zdania proste.
- Wyznaczyć liczbę wierszy.
- Obliczać podformuły od środka na zewnątrz.
- Zinterpretować ostatnią kolumnę zgodnie z pytaniem.
Implikacji nie należy automatycznie czytać jako związku czasowego lub przyczynowego. W logice zdań jej wartość wyznacza tabela. Nie wolno też mylić zdania odwrotnego z równoważną kontrapozycją.
Kwantyfikatory, poprawność wnioskowania i budowa tabeli
Dziedzina jest częścią znaczenia zdania z kwantyfikatorem. To samo wyrażenie może być prawdziwe dla liczb naturalnych, a fałszywe dla rzeczywistych. Zaprzeczenie zdania „dla każdego x” stwierdza istnienie co najmniej jednego kontrprzykładu. Zaprzeczenie zdania „istnieje x” mówi, że żaden element nie ma podanej własności.
Aby sprawdzić wnioskowanie, tworzy się kolumnę koniunkcji wszystkich przesłanek oraz kolumnę wniosku. Wnioskowanie jest formalnie poprawne, jeśli nie ma wiersza, w którym wszystkie przesłanki są prawdziwe, a wniosek fałszywy. Taki test bada formę rozumowania; nie dowodzi, że poszczególne przesłanki są prawdziwe w rzeczywistości.
Tabelę wypełnia się systematycznie. W pierwszej kolumnie połowa wartości to P, a połowa F. W kolejnej zmiany zachodzą w blokach o połowę krótszych, aż ostatnia kolumna zdań prostych zmienia wartość w każdym wierszu. Następnie oblicza się podformuły od najbardziej wewnętrznych nawiasów.
Implikacja jest równoważna kontrapozycji, lecz nie zdaniu odwrotnemu. Z „jeśli p, to q” nie wynika automatycznie „jeśli q, to p”. Różnica ta jest niezależna od brzmienia zdań i wynika z porównania ich tabel prawdy.
Zasady niesprzeczności i wyłączonego środka porządkują klasyczną logikę dwuwartościową: zdanie nie jest jednocześnie prawdziwe i fałszywe, a pomiędzy tymi wartościami nie ma trzeciej możliwości. Dzięki temu każda pełna tabela obejmuje wszystkie dopuszczalne wartościowania.
W formule z wieloma spójnikami nawiasy nie są ozdobą. Określają podformuły, które trzeba policzyć wcześniej. Pominięcie jednej kolumny pomocniczej może zmienić znaczenie całego wyrażenia. Przy porównywaniu dwóch formuł należy zestawić ich wartości w tej samej kolejności wierszy.
Jeden wiersz, w którym wszystkie przesłanki są prawdziwe, a wniosek fałszywy, jest kontrprzykładem obalającym poprawność wnioskowania. Jeśli takiego wiersza nie ma, wnioskowanie jest formalnie poprawne dla wszystkich wartościowań.
Ostatnią kolumnę odczytuje się dopiero po zakończeniu wszystkich podformuł. Same wartości zdań prostych nie wystarczą do sklasyfikowania całego wyrażenia.
