Een propositie is een bewering die waar of onwaar is. Een vraag, opdracht of x + 2 = 5 zonder waarde of kwantor is dat nog niet.
Hoe werken de verbindingstekens?
¬p keert p om. p ∧ q is alleen waar als beide waar zijn; p ∨ q als minstens één waar is. p → q is alleen onwaar bij ware p en onware q.
Alle gevallen controleren
Twee proposities leveren vier rijen. Gelijke eindkolommen bewijzen equivalentie, zoals ¬(p ∧ q) ≡ ¬p ∨ ¬q.
Bereken een logische rij
Schakel p en q en bekijk conjunctie en implicatie.
Omkering en contrapositie
“Deelbaar door 4 impliceert even” is waar. De omkering is onwaar, want 6 is even. De contrapositie is wel equivalent. Geldigheid beschrijft de structuur, niet automatisch ware premissen.
Beweringen, open zinnen en waarheidswaarden
Een bewering heeft precies één waarheidswaarde. Vragen en bevelen zijn geen beweringen. x + 1 = 0 blijft open totdat x is vastgelegd.
Verbindingswoorden en samengestelde beweringen
De symbolen ∧, ∨, ¬, → en ↔ verbinden eenvoudige beweringen. Haakjes bepalen het bereik van een ontkenning en de volgorde.
Een waarheidstabel lezen
Een conjunctie vereist twee ware delen; een inclusieve disjunctie minstens één. Een implicatie is alleen onwaar bij W → O. Een equivalentie is waar als beide waarden gelijk zijn.
| p | q | p ∧ q | p ∨ q | p → q | p ↔ q |
|---|---|---|---|---|---|
| V | V | V | V | V | V |
| V | F | F | V | F | F |
| F | V | F | V | V | F |
| F | F | F | F | V | V |
Het aantal rijen bepalen
Met n eenvoudige beweringen zijn er 2ⁿ toekenningen. Voor p, q en r zijn acht rijen nodig: p wisselt per vier, q per twee en r elke rij.
Voorbeeld per kolom
Bereken voor (p → q) ∨ r eerst p → q. Die kolom is alleen onwaar als p waar en q onwaar is. Pas daarna ∨ met r toe. Alleen p = W, q = O, r = O geeft onwaar; de formule is contingent.
Tautologie, tegenspraak en contingentie
p ∨ ¬p is altijd waar en dus een tautologie. p ∧ ¬p is altijd onwaar en een tegenspraak. Beide waarden in de laatste kolom betekenen contingentie.
Beweringen, open zinnen en redeneringen
Een bewering heeft binnen de vastgelegde context één waarheidswaarde. Vragen, bevelen en uitroepen zijn geen beweringen. Een open zin zoals “x is groter dan 3” wordt pas een bewering nadat x een waarde krijgt of een kwantor en een domein zijn vastgelegd. Bij “voor alle” moet elk element voldoen; bij “er bestaat” is één passend element genoeg.
Een redenering bestaat uit premissen en een conclusie. Zij is geldig als het onmogelijk is dat alle premissen waar zijn terwijl de conclusie onwaar is. Geldigheid gaat over de vorm, niet over hoe aannemelijk de inhoud klinkt. Voor een eindig aantal atomaire beweringen controleert een waarheidstabel alle gevallen.
Verbindingswoorden en evaluatievolgorde
Negatie keert de waarheidswaarde om. Een conjunctie is alleen waar als beide delen waar zijn. Een inclusieve disjunctie is waar zodra minstens één deel waar is. Een implicatie is alleen onwaar bij een waar antecedent en een onwaar gevolg. Een equivalentie is waar als beide kanten dezelfde waarde hebben.
Werk bij een samengestelde formule van binnen naar buiten: eerst haakjes en negaties, daarna conjuncties, disjuncties, implicaties en equivalenties, tenzij haakjes een andere volgorde aangeven. Met n verschillende atomaire beweringen zijn twee tot de macht n rijen nodig. Tussenkolommen maken elke stap controleerbaar.
Omkering, contrapositie en classificatie
De omkering van “als p, dan q” is “als q, dan p” en is niet automatisch gelijkwaardig. De contrapositie “als niet q, dan niet p” is wel logisch gelijkwaardig aan de oorspronkelijke implicatie. Een tautologie is in elke rij waar, een tegenspraak in elke rij onwaar en een contingente formule heeft beide waarden.
Twee formules zijn equivalent als hun eindkolommen rij voor rij gelijk zijn. Daarmee kunnen regels zoals de wetten van De Morgan worden bewezen zonder op taalgevoel te vertrouwen.
Twee logicaopgaven volledig opgelost
Opgave 1: is (p ∧ q) → p een tautologie?
- Rijen tellen
Er zijn twee atomaire beweringen, dus vier mogelijke waardetoekenningen.
- Conjunctie berekenen
p ∧ q is alleen waar als p en q beide waar zijn.
- Implicatie evalueren
p q p ∧ q (p ∧ q) → p W W W W W O O W O W O W O O O W - Conclusie
De laatste kolom bevat uitsluitend W. De formule is dus een tautologie.
Opgave 2: een wet van De Morgan toetsen
- Formules noteren
Vergelijk ¬(p ∨ q) met ¬p ∧ ¬q.
- Tussenkolommen maken
Bereken eerst de disjunctie en de losse negaties, daarna de volledige formules.
- Kolommen vergelijken
p q ¬(p ∨ q) ¬p ∧ ¬q W W O O W O O O O W O O O O W W - Conclusie
De laatste twee kolommen zijn in elke rij gelijk. De formules zijn logisch equivalent.
Betrouwbaar stappenplan
- Benoem de verschillende atomaire beweringen.
- Bepaal het aantal rijen.
- Bereken deelformules van binnen naar buiten.
- Leg de eindkolom uit volgens de vraag.
Lees een implicatie niet automatisch als tijd of oorzaak. In de propositielogica bepaalt de waarheidstabel haar waarde. Verwar ook de omkering niet met de gelijkwaardige contrapositie.
Kwantoren, gevolgtrekkingen en een volledige tabel bouwen
Bij een gekwantificeerde open zin hoort altijd een domein. “Voor alle x” kan over natuurlijke getallen een andere waarheidswaarde hebben dan over reële getallen. De ontkenning van een universele uitspraak zegt dat er minstens één tegenvoorbeeld bestaat. De ontkenning van een existentiële uitspraak zegt dat geen enkel element aan de eigenschap voldoet.
Om een redenering te toetsen, maak je één kolom voor de conjunctie van alle premissen en één voor de conclusie. De redenering is geldig als nergens alle premissen waar zijn en de conclusie onwaar. Dit onderzoekt de vorm van de redenering; het bewijst niet dat de premissen in werkelijkheid waar zijn.
Een waarheidstabel wordt systematisch gevuld. In de eerste atomaire kolom staat eerst de helft van de rijen waar en daarna de helft onwaar. De volgende kolom wisselt in half zo grote blokken, totdat de laatste kolom per rij wisselt. Daarna worden subformules volgens de haakjes in aparte kolommen berekend.
Een implicatie is equivalent aan haar contrapositie, maar niet aan haar omkering. Dit onderscheid voorkomt een veelgemaakte redeneringsfout: uit “als p dan q” volgt niet zonder meer “als q dan p”.
De klassieke logica gebruikt het beginsel van niet-tegenspraak en dat van de uitgesloten derde: binnen één vaste interpretatie is een bewering niet tegelijk waar en onwaar, en er wordt geen derde waarheidswaarde gebruikt. Eén rij met ware premissen en een onware conclusie is al genoeg om een redenering ongeldig te maken.
